Interdyscyplinarna konferencja „Wyzwania współczesnego regionalizmu na Ziemiach Zachodnich i Północnych”, która odbyła się 23 listopada 2018 roku w Instytucie Zachodnim w Poznaniu, zakończyła się sformułowaniem kilku ważnych postulatów.

To naukowe spotkanie zostało zorganizowane w ramach Sieci Ziem Zachodnich i Północnych przy współudziale Zakładu Literaturoznawstwa Porównawczego Instytutu Filologii Germańskiej US oraz Rady Naukowej ds. Regionalizmu przy Radzie Krajowej Ruchu Stowarzyszeń Regionalnych RP. Wydarzenie było powiązane z promocją serii wydawniczej WNUS „Badania Nowomarchijskie / Neumärkische Forschungen”.

Inicjatorem konferencji był Instytut Zachodni, który wcześniej zaangażował się w przeprowadzenie konferencji regionalistycznej, zorganizowanej przez Uniwersytet Szczeciński 7 maja 2010 r. w Drezdenku i Mierzęcinie, zatytułowanej „Obszar Dolnej Noteci w historycznej Nowej Marchii (Neumark) jako przedmiot badań naukowych – wczoraj, dzisiaj i jutro”. Materiały pokonferencyjne, rozszerzone m.in. o teksty na temat najnowszego stanu badań, zarówno w Polsce, jak i w Niemczech, ukazały się w pierwszym tomie wspomnianej serii, który otrzymał nagrodę specjalną w ogólnopolskim konkursie na najlepszą książkę regionalistyczną. To początek aktywności naukowej polsko-niemieckiego zespołu w Zakładzie Literaturoznawstwa Porównawczego IFG US w powiązaniu z działalnością dydaktyczną profesorów wizytujących.

Celem spotkania naukowego, w którym uczestniczyli również referenci niemieccy z Berlina i Herne, była promocja omawianego tomu w odniesieniu do polsko-niemieckich badań nowomarchijskich, a także omówienie tendencji rozwojowych regionalizmu na Ziemiach Zachodnich i Północnych. W trakcie konferencji omawiano regionalizm na nowych „kresach zachodnich” pod kątem jego specyficznych cech, przy uwzględnieniu następujących kręgów tematycznych:

1. Regionalizm na Ziemiach Zachodnich i Północnych – idee, teorie, badania;
2. Badania nowomarchijskie w Niemczech i w Polsce;
3. Literatura jako medium pamięci i źródło wiedzy historycznej.

W panelu dyskusyjnym wzięli udział przedstawiciele różnych instytucji i organizacji, m.in. Instytutu Historii Uniwersytetu Zielonogórskiego, Instytutu Historii Stosowanej przy Europejskim Uniwersytecie Viadrina we Frankfurcie nad Odrą oraz Towarzystwa Historyczno-Krajoznawczego Marchii Brandenburskiej w Berlinie. Ich poglądy były zbliżone, co można ująć w trzech punktach:

1. Ziemie Zachodnie i Północne cechuje złożona socjogeneza. W związku z tym niewskazane jest bezrefleksyjne łączenie opisu historiograficznego z konstruowaniem tożsamości mieszkańców regionu. Może to prowadzić do powstawania niepotrzebnego konfliktu bądź konieczności wykluczającego wyboru pomiędzy tradycją miejsca a tradycją mieszkańców.
2. Regionalizm na Ziemiach Zachodnich i Północnych powinien unikać schlebiania zideologizowanym modelom interpretacyjnym, na przykład ideologii piastowskiej, nie wspominając już o wykluczaniu z dyskursu organizacji pozarządowych (np. nieproporcjonalny do oddolnego zainteresowania brak instytucjonalnych upamiętnień ludności z Kresów Wschodnich II RP w placówkach pamięci na terenie Ziem Zachodnich i Północnych).
3. Przez pojęcie „wielokulturowość” należy rozumieć współistnienie wielu kultur, a nie sukscesywne następowanie ich po sobie.

PLANY NA PRZYSZŁOŚĆ
W badaniach regionalnych daje się zauważyć obecnie kryzys metodologiczny. Wprawdzie w latach 90. XX wieku wystąpił wzrost zainteresowania regionalizmem w społeczeństwie, ale trwał krótko. Centra akademickie jednak nie podjęły próby wypracowania nowych modeli badawczych.

Konferencja miała na celu zwrócenie uwagi na konieczność wypracowania nowych metodologii w badaniach regionalistycznych. Stąd też konieczność sprecyzowania idei regionalizmu i ukazanie jej jako rzeczywistego dynamizmu współczesnego życia społecznego.

Znaczącą rolę musi odgrywać dziś ruch regionalistyczny w aktywizacji środowisk edukacyjnych na rzecz wydobywania aksjologii własnego środowiska regionalnego.

Ważnym wyzwaniem i zadaniem stojącym dziś, w XXI wieku, przed ruchem regionalistycznym jest aktywizacja środowisk związanych z procesem edukacyjnym na rzecz ukazywania współczesnemu człowiekowi znaczenia wartości regionalnych.

Istotnym elementem całego ruchu regionalistycznego jest działalność wielu towarzystw skupiających miłośników regionu, poszczególnych miast, powiatów itp. To ważny składnik całej naszej regionalnej działalności, która w samej swej istocie jest dziś wyjątkową szansą upodmiotowienia poszczególnych społeczności lokalnych dla zachowania i dynamizowania idei regionalizmu. Tylko bowiem upodmiotowione społeczności są szansą na przyszłość. I to jest kolejne wyzwanie stojące przed ruchem regionalistycznym w XXI wieku.

Zadaniu temu służyć może Centrum Regionalizmu Polskiego przy Radzie Krajowej Ruchu Stowarzyszeń Regionalnych – idea, której realizacji podjęła się Rada Naukowa ds. Regionalizmu, współorganizator poznańskiej konferencji.

Konferencję zorganizowano ku czci Stanisława Talarczyka, laureata pierwszej nagrody w konkursie Instytutu Zachodniego na pamiętnik mieszkańca Ziem Zachodnich, przeprowadzonego w 1970 r.

1 Por. L. Oleśniewicz, A. Talarczyk, O (historycznej) Nowej Marchii w Dolinie Noteci, „Przegląd Uniwersytecki” 2010, nr 4–6, s. 33.
2 Por. Historyczna Nowa Marchia w historiografii, kulturze, sztuce i architekturze – wczoraj, dzisiaj i jutro, red. A. Talarczyk, E. Włodarczyk, Szczecin 2017.
3 Por. B. Matławski…, w tym numerze na str. 98.
4 Por. A. Talarczyk, Nie tylko badania regionalne. Od interkulturowości przez intertekstualność do transkulturowości, „Przegląd Uniwersytecki” 2016, nr 4–6, s. 70–71; tenże, Znad Szprewy nad Odrę, „Przegląd Uniwersytecki” 2016, nr 1–3, s. 72–73.