Lubomir OLEŚNIEWICZ

Geneza regionalizmu nadnoteckiego jest nierozłącznie związana z utworzeniem w Zielonej Górze w 1957 roku Lubuskiego Towarzystwa Kultury (dalej: LTK), którego struktura federalistyczna stała się motorem rozwoju regionalizmu lubuskiego poprzez tworzenie towarzystw filialnych.

Do pierwszych towarzystw filialnych LTK należało powstałe 30 listopada 1959 roku Strzelecko-Krajeńskie Towarzystwo Kultury (dalej: SKTK), które po okresie zastoju i reaktywacji 27 lutego 1963 roku miało siedzibę w Drezdenku. Cele działalności tej organizacji pozarządowej zostały zdefiniowane w formie bardzo zsyntetyzowanej jako „odbudowa polskiej granicy kulturowej na Odrze i Nysie Łużyckiej, co stało się możliwe w konsekwencji oparcia na tych rzekach zachodniej granicy politycznej Polski”².

1 czerwca 1965 roku utworzono w nim Sekcję Badań Regionalnych (dalej: SBR). Sekcja ta zintensyfikowała cykliczność otwartych spotkań odczytowych, które przybrały postać konferencji popularnonaukowych.

Pierwszym uporządkowanym kompendium wiedzy o tym subregionie był opublikowany w 1967 roku przewodnik turystyczny po powiecie strzelecko-drezdeneckim. Jako jeden z pierwszych powstałych na Ziemi Lubuskiej był swojego rodzaju „podręcznikiem historii lokalnej”³. Punktem kulminacyjnym popularyzatorskiej aktywności SBR, w powiązaniu z pracami badawczymi, było sporządzenie całościowego opracowania historii tej miejscowości. Z okazji 650-lecia nadania osadzie praw miejskich, przygotowana została w 1967 roku Kronika grodu i miasta Drezdenka⁴. W tym samym czasie powołana została z inicjatywy Nadnoteckiego Towarzystwa Kultury (dalej: NTK) przy Domu Kultury Izba Muzealna⁵.

W latach 1968 i 1969 kontynuowana była działalność wydawnicza dotycząca historii regionu. Ukazywały się cyklicznie jednodniówki z tekstami członków SBR i całego Towarzystwa. Te i inne sukcesy skutkowały poświęceniem siódmego numeru wydawanych przez LTK Zeszytów Lubuskich wyłącznie tematyce Drezdenka. Opublikowane zostały w nim referaty jednej z sesji popularnonaukowej zorganizowanej w Drezdenku, a w numerze 12 z 1972 roku zatytułowanym Ziemia Strzelecko-Krajeńska umieszczono wystąpienia na strzeleckiej konferencji poświęconej całemu powiatowi w kontekście jubileuszu 25-lecia powojennej historii tego obszaru.

Rok 1974 był – m.in. na bazie informacyjnej stworzonej przez Izbę Muzealną – rokiem popularyzacji wiedzy o regionie wśród młodzieży szkolnej oraz – w rozszerzeniu klimatu powstałego w tym kontekście – innych inicjatyw, takich jak konkursy wiedzy czy spotkania autorskie. SKTK otrzymało za to wszystko na ogólnopolskim konkursie Bliżej regionu – bliżej kraju, zainicjowanym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, II miejsce, a na wystawie Stowarzyszenia regionalne w XXX-leciu Polski Ludowej, zorganizowanej w dniach 9–24 października tego samego roku, SKTK zostało wyróżnione dyplomem i nagrodą.

16 grudnia 1975 roku wyłoniło się z SKTK Nadnoteckie Towarzystwo Kultury. Był to praktycznie rozłam w regionalizmie nadnoteckim, bo strzelecka „część” działała nadal, nie zmieniając nazwy.

Rok 1976 był rokiem rozszerzenia pola działalności Izby o „obsługę ruchu turystycznego oraz ochronę zabytków”⁶. W roli przewodników występują najczęściej, obok prezesa SBR NTK, Franciszek Graś oraz Witold Zieleniewski. Na bazie tej działalności powstaje w 1977 roku opracowanie, które spełnia również funkcję przewodnika turystycznego⁷.

W 1981 roku, w czasie gdy prezes SBR NTK dr Stanisław Talarczyk sprawował funkcję przewodniczącego Miejskiej Rady Narodowej (ówczesnej Rady Miasta), rozpoczęły się prace rewaloryzacyjne XVII-wiecznego spichlerza, co otworzyło drogę do powstania Muzeum Puszczy Drawskiej i Noteckiej. Kronikarz NTK skomentował to stwierdzeniem: „Tym samym spełnione zostały inicjatywy i starania NTK”⁸. Muzeum staje się też na pewien okres jego siedzibą i polem działania.

W tym czasie i w takim klimacie prezes SBR podejmuje pracę nad monografią całego powiatu. Trwała ona ponad dziesięć lat i została zakończona w 1995 roku. Powstało w jej wyniku dwutomowe, liczące około 1000 stron opus magnum, które staje się opus vitae autora⁹. Po tym nastąpiła jego przeprowadzka do Szczecina, co zakończyło praktycznie działalność SBR.

W tym samym roku powstał periodyk NTK – Kwartalnik Drezdenecki¹⁰. Cała praca stowarzyszenia skupiła się w tym czasie na jego redagowaniu. Kwartalnik staje się (etapowo) najważniejszym źródłem wiedzy o mieście, jego życiu społecznym i kulturalnym oraz (wycinkowo) jego historii. Ukazują się w nim również przeddruki z wzmiankowanej wyżej monografii powiatu.

Dwuletnia przerwa w wydawaniu Kwartalnika, która nastąpiła w latach 1998–1999, wiązała się z zaprzestaniem działalności wszystkich członków Towarzystwa. Wznowienie jego wydawania w 2000 roku¹² pociągnęło za sobą równoczesną reaktywację działalności NTK w połączeniu z jego przystąpieniem w 2002 roku do nowopowstałego ogólnopolskiego związku Ruchu Stowarzyszeń Regionalnych RP (dalej: RSR RP).

Kwartalnik ukazywał się (z dwuletnią przerwą) przez 17 lat. Ostatni numer wyszedł na początku 2017 roku, przed obchodami 700-lecia nadania praw miejskich Drezdenku¹¹.

Reaktywowana NTK podejmowała różnego rodzaju starania o edycję tej bardzo obszernej historii swojego regionu, ale bezskuteczne. Dopiero włączenie się do tych starań Uniwersytetu Szczecińskiego doprowadziło do przeprowadzenia w 2010 roku wspólnie z NTK polsko-niemieckiej konferencji na temat historii Obszaru Dolnej Noteci¹³ pod patronatem Burmistrza. Jej przesłaniem było stworzenie klimatu do edycji tego dzieła, o którym w recenzji najwybitniejszego polskiego znawcy dziejów Nowej Marchii, prof. Edwarda Rymara, można przeczytać:
„Recenzowana książka to monument, panorama dziejów politycznych, społecznych, gospodarczych, kulturalnych […]”¹⁴.

Choć była to trzecia (patrząc chronologicznie) tego typu konferencja promująca Drezdenko również na płaszczyźnie akademickiej, była ona jednak pierwszą takiej rangi w całym powiecie strzelecko-drezdeneckim i mającą tak duże oddziaływanie.

Konferencja spełniła swoje zadanie. Pierwszym krokiem w tym kierunku była restytucja SBR przez dr. Andrzeja Talarczyka. Sekcja ta rozbudowała swój członkowski potencjał intelektualny dzięki wstąpieniu do niej kilku przedstawicieli środowiska akademickiego Szczecina, których interdyscyplinarna działalność naukowo-dydaktyczna obejmowała również problematykę nowomarchijską, oraz poszerzyła problematykę Kwartalnika Drezdeneckiego o następujące cykle tematyczne:

1. Widziane znad Odry
2. Wyprawy studyjne SBR NTK
3. Biblioteka małych ojczyzn, czyli ex libris Sekcji Badań Regionalnych NTK¹⁵

Na łamach Kwartalnika Sekcja również przedstawiła – w nawiązaniu do tradycji jej dorobku z okresu 1965–1995 – uchwalone na posiedzeniu NTK 4 czerwca 2010 roku 5-punktowe założenia programowe, których absolutnym priorytetem stała się ponownie działalność naukowo-popularyzatorska¹⁶.

Kolejnym etapem realizacji programowych dążeń SBR NTK było utworzenie w 2012 roku przy Wojewodzie Lubuskim Janie Świrepo Komitetu Honorowego, który postawił sobie za cel umieszczenie na historycznym Ratuszu w Drezdenku tablicy in memoriam Stanisława Talarczyka. Komitet ten, skupiający w swoim składzie wybitnych naukowców i regionalistów z Ziemi Lubuskiej, Wielkopolski i Pomorza Zachodniego, doprowadził do odsłonięcia tej tablicy 6 czerwca 2014 roku.

W 2015 roku NTK otrzymuje – na wniosek Rady Krajowej RSR RP w Warszawie – od Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego odznakę honorową „Zasłużony dla Kultury Polskiej” za całokształt działalności regionalizmu nadnoteckiego spod znaku SKTK i jego kontynuatorki NTK¹⁷.

Projekt tomu pokonferencyjnego, który składał się w 2010 roku z ośmiu artykułów, zwielokrotnił w sześcioletnim okresie oczekiwania na edycję swoją objętość i rozrósł się do liczącej 481 stron monografii zbiorowej, zawierającej m.in. teksty o najnowszym stanie badań nowomarchijskich zarówno w Polsce, jak i w Niemczech.

Monografia ta jest jednocześnie pierwszym tomem specjalnym polsko-niemieckiej serii wydawniczej utworzonej w Wydawnictwie Naukowym US Badania Nowomarchijskie / Neumärkische Forschungen, we współpracy z SBR NTK. Historycznym kontekstem jej edycji w 2017 roku były – co zostało szczególnie zaznaczone okolicznościowym logo – obchody 700-lecia nadania praw miejskich Drezdenku.

Ponadto na XI Kongresie RSR RP w Legnicy w 2018 roku otrzymała ona nagrodę specjalną im. Anatola Omelaniuka w kategorii najlepszej książki regionalistycznej roku 2017¹⁸ i była wystawiana na Targach Książkowych w Warszawie i Krakowie.

Historia Obszaru Dolnej Noteci jest jej drugim tomem specjalnym, którego wersja finalna została uaktualniona o najnowszy stan badań i ukaże się przy „drugim podejściu edycyjnym” jeszcze w tym roku¹⁹.

Przypisy

1. Tekst powstał w konsultacji z dr. Andrzejem Talarczykiem, prezesem Sekcji Badań Regionalnych NTK.
2. Por. Wstęp w: Nadnoteckie Towarzystwo Kultury – XX lat w służbie regionu drezdenkowskiego, praca zbiorowa pod przewodnictwem dr. Ś. Talarczyka, Drezdenko 1984.
3. Jego autorem był prezes SBR NTK, Stanisław Talarczyk, a tytuł brzmiał: Strzelce Krajeńskie, Drezdenko i okolice. Przewodnik krajoznawczy, Zielona Góra 1966.
4. Jej autorem jest wymieniony wyżej prezes SBR NTK.
5. Według piszącego te słowa, będącego pod koniec lat sześćdziesiątych dyrektorem Domu Kultury, nastąpiło to w 1968 roku, przy jego współudziale.
6. Por. F. Graś, Kronika Nadnoteckiego Towarzystwa Kultury, [w:] Nadnoteckie Towarzystwo Kultury. XX lat w służbie społeczeństwa i regionu drezdenkowskiego, red. Ś. Talarczyk, Drezdenko 1984, s. 6.
7. Por. F. Graś, W. Zieleniewski: Drezdenko i okolice. Drezdenko 1977.
8. Por. F. Graś, op. cit., s. 11.
9. Por. Ś. Talarczyk: Historia obszaru Dolnej Noteci do roku 1945. Strzelce Krajeńskie – Drezdenko – Dobiegniew i okolice. (maszynopis)
10. Redaktorem naczelnym został jego inicjator Zygmunt Marcinkowski, a sekretarzem Lubomir Oleśniewicz, który objął również funkcję sekretarza całego NTK.
11. Ukazywał się on (z dwuletnią przerwą) 17 lat. Ostatni numer wyszedł na początku 2017 roku, przed obchodami 700-lecia nadania praw miejskich Drezdenku.
12. Po tej przerwie wychodził do 2017 roku.
13. Konferencja odbyła się 7 maja 2010 r. w sali sesyjnej Urzędu Miasta w Drezdenku i w Pałacu w Mierzęcinie. Jej inicjatorem był dr Andrzej Talarczyk we współpracy z prof. Edwardem Włodarczykiem, prorektorem US, oboje rodem z powiatu strzelecko-krajeńskiego. Patronat przejął Burmistrz Drezdenka, a wsparcia naukowego udzielił prof. Andrzej Sakson, dyrektor Instytutu Zachodniego z Poznania. Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego w Zielonej Górze udzielił poparcia finansowego. Więcej na temat konferencji por. Anna Makowska-Cieleń, Polsko-niemiecka konferencja naukowa poświęcona doktorowi Stanisławowi Talarczykowi (1922–2002) – in memoriam, [w:] Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny, nr 17, 2010, s. 535–540.
14. Por. Edward Rymar: Stanisław Talarczyk, Historia Obszaru Dolnej Noteci do 1945 roku. Strzelce Krajeńskie – Dobiegniew i okolice, ss. 949. Recenzja wydawnicza – wewnętrzna, Pyrzyce, dnia 15 stycznia 1998 r., s. 22. (Archiwum Domowe Andrzeja Talarczyka.)
15. To wszystko dowartościowało dodatkowo już bardzo wysoki poziom tego periodyku i przyczyniło się do przyznania jego redaktorowi naczelnemu w 2014 roku na X Kongresie RSR RP medalu im. Aleksandra Patkowskiego, przyznawanego za zasługi dla idei regionalizmu.
16. Por. A. Talarczyk, L. Oleśniewicz, Sekcja Badań Regionalnych i jej założenia programowe, [w:] Kwartalnik Drezdenecki 2010, nr 3 (52), s. 5 i nast.
17. Została ona uroczyście wręczona na I Ogólnopolskim Zjeździe Regionalistów nad Odrą we Wrocławiu. Odebrał ją w dniu 12 czerwca 2015 roku w imieniu Towarzystwa dr Andrzej Talarczyk, od 2011 roku prezes całego NTK oraz od 2014 roku – wraz z Anną Makowską-Cieleń z Gorzowa Wlkp. – mandatariusz lubuskiego regionalizmu w RK RSR RP.
18. Por. Historyczna Nowa Marchia w historiografii, kulturze, sztuce i architekturze – wczoraj, dzisiaj i jutro. Red. nauk. A. Talarczyk / E. Włodarczyk. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe US, 2017 (Badania Nowomarchijskie / Neumärkische Forschungen, tom specjalny I / Sonderband I). Jest to pierwsza publikacja powstała przy współpracy z „drugą” SBR NTK, dedykowana in memoriam prezesa „pierwszej” SBR NTK.
19. Więcej na temat historii NTK por. Andrzej Talarczyk: Regionalizm nad Dolną Notecią w kontekście akademickich badań nowomarchijskich. Szanse i zagrożenia, [w:] Ziemia Lubuska nr 3/2017, s. 227–245.